MEESTER MARK graaft door

Voorpublicatie

Terwijl de meester een sigaar opsteekt in zijn klas, plegen de juffen een ‘mode-overval’ : Ze trekken in plaats van een jurk een broekpak aan. In Meester Mark graaft door, het nieuwe boek van Mark van der Werf, vertellen tientallen (oud)-onderwijzers hoe hun beroep sinds de jaren vijftig is veranderd.
Dit is een fragment uit het boek, eerder verschenen in Trouw.

Het schoolhoofd stond met z'n oren te klapperen

Onder het land van boer Boon in Slochteren werd in 1959 een grote gasbel gevonden. Talloze mensen pikten een graantje mee en verhuisden met hun gezin naar de regio. Een van de plekken waar ze een woning vonden, was de Veendamse nieuwbouwwijk Sorghvliet. Om het explosief groeiende aantal leerlingen onder te kunnen brengen, stampte de openbare Kazemier er een dependance uit de grond. Daar, in een houten keet met vier noodlokalen, werkte vanaf 1966 de 22-jarige Elske, onder haar leerlingen beter bekend als ‘juf Jonker’.

Kort daarvoor traden de Beatles op in Blokker, regen de Rolling Stones de hits aaneen en debuteerden Koot en Bie met hun Klisjeemannetjes op de radio. Maar van rock-’n-roll, of schoppen tegen de gevestigde orde, merkte de jonge juf aanvankelijk amper iets. De herfstvakantie heette hier nog altijd de ‘aardappelrooiersvakantie’, en Elske trok alleen een lange broek aan als ze in de winter ging schaatsen. Voor de klas droeg ‘juf Jonker’ een rok met een panty er onder. ‘En als daar een keer een ladder in zat, werd ik er meteen op aangesproken!’

Iets eerder had Elske het ‘idiote idee’ gekoesterd om entertainer te worden op de grote vaart. Maar aan die illusie maakte haar vader met drie woorden – ‘vergeet het maar’ – een einde. Hij gaf haar in al zijn wijsheid (en zonder overleg) op voor de kweekschool. ‘Ach,’ zegt Elske, ‘in die tijd luisterde je nog naar je ouders.’

Bordtekening
Nadat ze had gesolliciteerd, kwam de wethouder kijken wat de onderwijzeres er tijdens een proefles van bakte. Hij zag hoe zij de leerlingen alle wetenswaardigheden over ‘het schaap’ uit de doeken deed.
Elske kreeg de baan en maakte een prachtige zomerse bordtekening die een paar weken bleef staan en daarna werd vervangen door een boom met herfstblaadjes en een paddenstoel, rood met witte stippen.

Het leesplankje met ‘aap, noot, mies’ was de deur uit gedaan. In plaats daarvan maakten Elskes leerlingen kennis met An en Moe.
‘An is moe’, stond in het boekje.

En moe? Moe was ook moe.


Het schoolhoofd zat in het andere gebouw en keek niet naar haar om. Tot de juf in 1968 haar huwelijksplannen bekend maakte en zij te horen kreeg: ‘Dan moeten we afscheid van je nemen.’
Zo verging het talloze vrouwen. Stuk voor stuk werden ze ontslagen zodra ze trouwden. Geld verdienen, sparen voor je oude dag; dat deed voortaan een hardwerkende echtgenoot.
Toen Elske haar laatste loonstrookje had verzilverd, nam ze ook het pensioen op dat ze de afgelopen jaren had gespaard: 4.300 gulden. ‘Ik kocht er mijn eerste auto van, een Fiat 500.’

De jonge meester Ed van Berkel haalde omstreeks dezelfde tijd zijn diploma in de grote, vooruitstrevende stad Rotterdam. Maar toen hij de bus uit kwam en in het boerendorp Rhoon stond, was hij minstens tien jaar terug in de tijd gestapt.
Hier, op de katholieke ‘Don Bosco’, werd hij de meester van de tweedeklassers. ‘Ik wist niet wat ik zag. Er was één blok met zes schaartjes... voor de hele school.’
De leerlingen hadden zowaar een eigen tafeltje en stoel, die achter elkaar waren opgesteld, in kaarsrechte rijen. Terwijl Ed er groepjes van maakte, keek het hoofd hem niet begrijpend aan. ‘Waar begin je nou mee,’ riep hij. ‘Zo gaan de kinderen met elkaar praten! ’‘Eh,’ antwoordde Ed schoorvoetend, ‘dat is ook juist mijn bedoeling.’

Sneeuwballen gooien
Zijn creatieve ideeën werden lang niet altijd omarmd. In het voorjaars zonnetje lekker buiten lezen met de klas? ‘Werd meteen de kop in gedrukt.’ In de winter een keertje sneeuwballen gooien op het plein, in plaats van gymmen? ‘Stel je voor!’
Op een zonnige dag was Ed zo vrijpostig om zijn stropdas een halve centimeter omlaag te trekken. Zoiets bleef niet onopgemerkt. De pastoor, die langskwam om godsdienstles te geven, zei vilein: ‘Goh, meneer Van Berkel heeft het warm.’

Ernstiger was het dat zijn leerlingen luidkeels De kat van Ome Willem van Annie M.G. Schmidt zongen; nota bene in de bus, onderweg naar de kerk waar Ed die dag zou trouwen.
'En hij wil alleen maar op een Franse bak (kouwe kak!)'
Het schoolhoofd stond te klapperen met zijn oren. 
‘Naderhand kreeg ik een standje: zulke liedjes konden we maar beter achterwege laten.’

Ook kleuterjuf Rika van Luyn kreeg geregeld een uitbrander. Met haar ‘kuch’ (boterhammen) onder de arm stapte ze in 1964 voor het eerst De Kabouter in Rotterdam binnen. ‘Hoi!,’ riep ik uitgelaten. ‘Nou, dat heb ik geweten.’ Rika werd meteen op het matje geroepen, ‘want zó deden we dat hier niet’. Op De Kabouter werd elke onderwijzeres ’s ochtends persoonlijk en beleefd begroet: ‘Goedemorgen juffrouw’. Rika had ‘niks te vertellen’, vertelt ze. ‘Ik durfde mijn mond amper open te doen.’

In haar op maat genaaide kleding zag de hoofdleidster van De Kabouter er ‘tiptop’ uit. Je kon haar uittekenen in een tot in de puntjes verzorgde rok of jurk. Tot er, volkomen onverwacht, ‘iets heel heftigs gebeurde’. Want wat had de baas van de school nou aangetrokken? Het was een broek. Een broek! ‘Met een enorme vouw in de pijpen, een jasje en iets bloezigs eronder.’
Nu was er geen houden meer aan. Stuk voor stuk verschenen de vrouwen van De Kabouter in broekpak op school. ‘Een sensatie.’

Panty
Els Beckers, juf op een meisjesschool in Noordwijkerhout, pleegde kort daarop een heuse ‘mode-overval’. Met haar collega’s sprak ze af: ‘Als we Sinterklaas vieren, trekken we állemaal een broek aan.’
Niemand zei er iets van en vanaf dat moment wisten de dames: we hebben een taboe doorbroken.

Dat betekende niet dat elk kledingstuk voortaan aan- of uitgetrokken mocht worden. Een panty was nog altijd een must, aldus Els. Als het heet was, zeiden de onderwijzeressen wel eens tegen elkaar: weg met dat ding. ‘Dan deden we die panty lekker uit.’
De rest van de dag trokken de vrouwen ’m ook niet meer aan. Als het schoolhoofd dat zou zien, werden ze berispt. Maar de juffen bedachten een list. ‘We tekenden met wasco een bruine streep op onze benen. Net echt!’

koop nu

Meester Mark graaft door kost €16. Je kunt het boek online bestellen bij: